اربعين

چهل، چهلم. در فرهنگ اسلامي و در معارف عرفاني، عدد چهل(اربعين) جايگاه خاصي دارد. چله نشيني براي رفع حاجت يا رسيدن به مقامات سلوک و عرفان معروف است. حفظ کردن چهل حديث، اخلاصِ چهل صباح، کمال عقل در چهل سالگي، دعا براي چهل مؤمن، چهل شب چهارشنبه و ... بسياري از اين نمونه ها و موارد. در فرهنگ عاشورا، اربعين به چهلمين روز شهادت حسين بن علي(ع) گفته مي شود که مصادف با روز بيستم ماه صفر است. از سنت هاي مردمي، گرامي داشت چهلم مردگان است که، به ياد عزيزِ فوت شده خويش، خيرات و صدقات مي دهند و مجلس ياد بود برپا مي کنند. در روز بيستم صفر نيز، شيعيان، عظيم ترين مراسم سوگواري را در کشورها و شهرهاي مختلف به ياد عاشوراي حسيني برپا مي کنند و همراه با دسته هاي سينه زني و عزاداري به تعظيم شعائر ديني مي پردازند. در شهر کربلا، اربعين حسيني عظمت و شکوه خاصي دارد و دسته هاي عزادار، مراسمي پرشور برپا مي کنند.

در نخستين اربعين شهادت امام حسين(ع)، جابربن عبدالله انصاري و عطيه عوفي موفق به زيارت تربت و قبر سيدالشهداء شدند. بنابه برخي نقل ها، در همان اربعين، کاروان اسراي اهل بيت(ع) در بازگشت از شام و سر راه مدينه، از کربلا گذشتند و با جابر ديدار کردند. البته برخي از مورخان هم آن را نفي کرده و نپذيرفته اند. از جمله مرحوم محدث قمي در«منتهي الامال» دلايلي ذکر مي کند که ديدار اهل بيت از کربلا در اربعين اول نبوده است. بعضي از علما نيز در اين باره تحقيق مبسوط و مستقلي انجام داده اند که منتشر شده است. به هر حال، تکريم اين روز و احياي خاطره غم بار عاشورا، رمز تداوم شور عاشورايي در زمان هاي بعد بوده است. در تاريخ انقلاب اسلامي ايران نيز، سنت احياي اربعين تأثير مهمي در شور گستري در شهرها داشت و در چهلم شهداي حادثه قم(قيام مردم در تاريخ 19 دي 1356 ش) مردم مسلمانِ تبريز قيام کردند و شهيد دادند. در اربعين شهداي تبريز، مردم شهرهاي ديگر مجلس يادبود گرفته، تظاهرات کردند و همين گونه اربعين ها به هم وصل شد و سراسر ايران به نهضت پيوست، تا آن که انقلاب اسلامي در 22 بهمن سال 1357 ش به پيروزي رسيد. اين به برکت الهام گيري از فرهنگ شهادت و ايثار خون بود که ملت قهرمان ايران، از عاشورا گرفته بود. «اربعين»، تداوم«عاشورا» بود و «ذِکر»، رسالتِ بازماندگان پس از«خون» و«شهادت».

به ياد کربلا دل ها غمين است
دلا خون گريه کن چون اربعين است
پيام خون، خطاب آتشين است
بقاي دين، رهين اربعين است
که تاريخ پر از خون و شهادت
سراسر اربعين در اربعين است
بسوز اي دل که امروز اربعين است
عزاي پور ختم المرسلين است
مرام شيعه در خون ريشه دارد
نگهباني ز خط خون چنين است